احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
56
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
آلمان جواب تلگراف را بنگارنده محول داشت و من آنچه از ايام طفوليت از مراتب وطنپرستى و آزادى خواهى و فداكارى تقىزاده شنيده بودم به روى كاغذ آوردم . عليقليخان نبيل الدوله شارژهدافر ايران در امريكا در برلن كميته هندى درخواست مساعدت فكرى از تقىزاده كرد او اساسا همآهنگى با اقدامات آنها را قبول نمود اما براى عمليات خود استقلالى قائل شد و تصميم گرفت بهترين عناصر ايرانى شريف و ميهندوست را كه در اكناف اروپا پراكنده بودند در برلن گرد آورده و از جمع آنها هيئتى براى نجات ايران از فشار همسايگان تشكيل دهد اغلب ايرانيان ملتخواه دعوت تقىزاده را اجابت كردند كاظم زاده ايرانشهر از كمبريج پورداود و اشرفزاده و ميرزا محمد خان قزوينى از پاريس و جمالزاده و نصر اللّه خان جهانگير و سعد اللّه خان درويش راوندى از سويس و ميرزا اسماعيل نوبرى و حاج اسماعيل آقا امير خيزى و ميرزا آقا نالهء ملت و ميرزا اسماعيل يگانى از اسلامبول بآلمان رفتند و پس از مشاوراتى تصميم به تشكيل يك كميته ايرانى و همكارى با آلمان گرفتند و چنين مقرر گرديد كه دستهدسته بنواحى شرقى عزيمت نمايند و فعاليت هر دسته در يكى از ولايات تمركز حاصل كند و بدين ترتيب به مقصد گسيل شدند : كاظمزاده و ميرزا رضا خان افشار بتهران اشرافزاده و يكى دو نفر ديگر بشيراز جمالزاده و امير خيزى و پورداود و نوبرى ببغداد اين عده بعد از بغداد بكرمانشاه رفته و در آنجا روزنامه « رستاخيز » را انتشار دادند اقدام تقىزاده منحصر بتشكيل انجمن فوق الذكر نبود او ميخواست نمايندگى رسمى دولت شاهنشاهى در آلمان نيز بدستهاى مطمئن سپرده شود بدينوسيله ميعادى با حسينقلى خان نواب در « مونترو » سويس قرار داد و خود عازم آن شهر شد . تقىزاده معتقد بود بجميع وسائل ممكنه بايد دست زد تا حسينقلى خان نواب به مقام وزيرمختارى ايران در برلن منصوب گردد نواب اين پيشنهاد را قبول كرد و لذا از وزارت امور خارجه آلمان به سفارت تهران دستور صادر شد موانع اين انتخاب را مرتفع سازند خصوصا كه چون نماينده سياسى ايران در برلن در آنموقع يكى از ارامنه موسوم به آهانس خان بود و آلمانها اطمينان به آنها نداشتند موضوع را بطهران مرجوع و انجام اين مأموريت به عهده نگارنده واگذار شد و من به سهولت توانستم مستوفى الممالك را كه خود از دوستان صميمى نواب بود لكن تصميم به تعيين صفاء الممالك به وزيرمختارى آلمان گرفته بود از نيت اولى منصرف و مصمم به نصب حسنقلى خان نمايم .